Ön çarpaz bağ nə iş görür və necə zədələnir?
Ön çarpaz bağ dizin mərkəzində yerləşir və qamış sümüyünün önə sürüşməsinə və dönməsinə mane olur. Çox vaxt təmas olmadan zədələnir: qəfil dayanma, istiqamət dəyişmə, sıçrayışdan sonra yerə düzgün düşməmə. Zədə anında dizdə «şaqqıltı», qısa müddətdə şişkinlik və dizin boşalması hissi tipikdir.
Diaqnoz
Həkim xüsusi testlərlə dizin stabilliyini yoxlayır. MRT bağın zədəsini və yanaşı zədələri, xüsusilə menisk yırtığını göstərir.
Əməliyyat kimlər üçün daha çox gündəmə gəlir?
- Futbol, basketbol və güləş kimi dönmə və sıçrayış tələb edən idman növləri ilə məşğul olanlar
- Reabilitasiyaya baxmayaraq dizi təkrar-təkrar «boşalan» xəstələr
- Bərpa edilə bilən menisk yırtığı və ya digər bağ zədələri olanlar
- İşi dizin yüksək stabilliyini tələb edənlər
Əməliyyatsız yol kimlər üçün mümkündür?
Fəallıq səviyyəsi aşağı olan, gündəlik həyatda və yüngül idmanda dizində qeyri-stabillik hiss etməyən xəstələrdə yalnız reabilitasiya ilə kifayətlənmək olar. Bu halda əzələlərin gücləndirilməsi və hərəkət nəzarəti məşqləri dizi dəstəkləyir. Sonradan qeyri-stabillik yaranarsa, qərar yenidən nəzərdən keçirilir.
Reabilitasiya hər iki halda lazımdır
Əməliyyatdan əvvəl
Şişkinliyin azaldılması, dizin tam açılması, budun ön əzələsinin gücləndirilməsi. Əməliyyata yaxşı hazırlanmış diz sonra daha asan bərpa olunur.
Əməliyyatdan sonra
Cərrahın protokoluna uyğun mərhələli proqram. Hərəkət həcmi, güc, tarazlıq, sonra qaçış və idmana xas hərəkətlər.
İdmana nə vaxt qayıtmaq olar?
Qayıdış yalnız həftələrin sayına görə deyil, meyarlara görə planlaşdırılır: diz şişmir, hərəkət həcmi tamdır, əzələ gücü sağlam ayağa yaxındır, sıçrayış, yerə düşmə və istiqamət dəyişmə testləri düzgün yerinə yetirilir. Tələsik qayıdış təkrar zədə riskini artırır.
Qarşısını necə almaq olar?
- Məşqdən əvvəl tam isinmə
- Sıçrayışdan sonra dizləri bükərək, dizlər içəri yönəlmədən yerə düşməyi öyrənmək
- Budun arxa əzələlərini və çanaq əzələlərini gücləndirmək
- Yorğun halda riskli hərəkətlərdən çəkinmək
Əsas fikirlər
- ACL zədəsində əməliyyat qərarı fərdi verilir.
- Reabilitasiya əməliyyatdan əvvəl də, sonra da lazımdır.
- İdmana qayıdışı tarix yox, funksional meyarlar müəyyən edir.